Wojna powietrzna nad Ukrainą
Obserwując bieżące wydarzenia na Ukrainie nasuwa się oczywiste pytanie, jak to jest możliwe, że sowieckie lotnictwo nie było zdolne do wywalczenia przewagi w powietrzu w ciągu pierwszych godzin konfliktu. Wydawałoby się, że osiągnięcie tego celu jest absolutnie kluczowe w przypadku każdego starcia militarnego, a zwłaszcza takiego, gdzie siły lądowe muszą być wspierane przez lotnictwo taktyczne. Z jakichś powodów jednak, do dziś, tj. do 10.03.2022, Siły Powietrzne Ukrainy wciąż stanowią liczącą się siłę bojową, a sowieckie samoloty nie są w stanie przeprowadzać ataków na cele naziemne w skali zapewniającej wojskom lądowym wystarczającego wsparcie.
Tim Robinson z Royal Aeronautical Society (1) komentując tę sytuację zauważa, że fiasko planu zdobycia Kijowa związane jest bezpośrednio z niezdolnością wywalczenia przewagi powietrznej przez lotnictwo agresora. Robinson wspomina, że w ataku na podkijowskie lotnisko Hostomel, podczas desantu wojsk specjalnych, atakujący stracili 6 do 7 śmigłowców, w tym dwie najnowsze maszyny szturmowe, Ka-52. Nie wiadomo jednak, co te straty spowodowało. Czy wynikają one z aktywności lotnictwa ukraińskiego, czy pocisków ziemia-powietrze? Ponadto, w związku z aktywnością obrońców, podobno główne siły powietrznodesantowe w postaci 18 Iłów 76 zawrócono z powrotem do bazy. Mimo tego niepowodzenia, przeprowadzono następną próbę desantu, podczas której Ukraińcy zestrzelili dwa transportowe Iły-76, co skutkowało stratą prawdopodobnie około 300 doborowych komandosów. Jeden z Iłów miał być jakoby zestrzelony przez ukraińskiego Su-27. Robinson zauważa zastanawiający brak większej aktywności sowieckiego lotnictwa, mimo jego znaczącej liczebnej przewagi, ponad 300 maszyn bojowych w porównaniu do około 100 ukraińskich. Takie podejście jest więc niezrozumiałe i całkowicie sprzeczne z doktryną, według której państwa zachodnie prowadziły podobne operacje w Iraku w 1991 i 2003 roku. Dziwne wydaje się też bardzo ograniczone użycie przez stronę sowiecką dronów, zwłaszcza w kontrze do masowego użycia maszyn Bayraktar TB2 przez Ukraińców.
Kolejną kwestią jest skuteczność, czy raczej nieskuteczność sowieckiego systemu przeciwlotniczego, S-400. Mimo legend krążących wśród NATO-wskich pilotów, jak dotychczas S-400 nie były w stanie poradzić sobie z ukraińskim lotnictwem. Robinson sugeruje, że może to być związane z taktyką stosowaną przez ukraińskich pilotów. Na niektórych filmach trafiających do sieci widać myśliwce Su-27 i MIG-29 latające na pułapie poniżej 100 metrów, co ma być jakoby skuteczną obroną pasywną przed systemem namierzania radarowego. Jakimś utrudnieniem, według Robinsona, może być też fakt, że obie strony używają w zasadzie tych samych typów myśliwców, co utrudnia identyfikację. Tu jednak pojawia się wątpliwość, czy system analogiczny do natowskiego IFF nie powinien takich problemów eliminować.
Ponadto jednym z powodów nieskuteczności w zwalczaniu ukraińskiego lotnictwa może być jego zdolność do rozpraszania maszyn i operowania z dróg i lotnisk polowych, co było widoczne podczas relacji z ćwiczeń przed rozpoczęciem inwazji.
Robinson wskazuje też na dużą skuteczność ukraińskich dronów podczas ataków na sowieckie zestawy przeciwlotnicze Buk.
***
Izraelski analityk, Guy Plopsky(2), jako możliwą przyczynę fiaska sowieckich działań typu DEAD, (Destruction of Enemy Air Defence) wskazuje mobilność ukraińskich systemów przeciwlotniczych, co jednak nie wydaje się przekonujące, biorąc pod uwagę, że druga strona używa podobnego typu samobieżnych zestawów przeciwlotniczych, które jednak są z powodzeniem niszczone przez ukraińskie drony Bayraktar. Plopsky zauważa też pewną ciekawą okoliczność dotyczącą sowieckiego potencjału SEAD (Suppression of Enemy Air Defence), czyli tłumienia skuteczności systemów radarowych wroga. Według niego, sowieckie lotnictwo taktyczne do niszczenia ukraińskich stacji radarowych i baterii rakiet przeciwlotniczych używa niekierowanych pocisków rakietowych, a więc naraża samoloty-platformy na długą ekspozycję na ogień przeciwlotniczy, przy jednoczesnej małej skuteczności własnych środków rażenia. Byłoby to swego rodzaju kuriozum, bo oznaczałoby znaczące braki w systemie ataku powietrznego. Amerykanie stworzyli wyspecjalizowany system SEAD jeszcze podczas wojny wietnamskiej, jako platformę wykorzystując myśliwce F-100, F-105, F-4, a później F-16, zwane Wild Weasel i przeznaczone do niszczenia stacji radarowych przeciwnika. Maszyny te wykorzystują promieniowanie elektromagnetyczne wrogiej stacji radiolokacyjnej, po czym namierzają ją, aktywują własne środki rażenia, przede wszystkim rakiety, ale również samonaprowadzające się bomby lotnicze i przeprowadzają atak z relatywnie bezpiecznej dla siebie odległości. W drugiej połowie lat 80. rolę maszyn Wild Weasel przejęły częściowo F-117, które wbrew mylącej nazwie nie były myśliwcami, tylko wyspecjalizowanymi bombowcami przeznaczonymi do niszczenia stacji radarowych przeciwnika. To właśnie F-117 w 1991 roku rozpoczęły operację Pustynna Burza, niszcząc irackie radary, co umożliwiło konwencjonalnym maszynom naloty na cele naziemne. Jeśli Plopsky się nie myli, to by oznaczało, że sowieckie lotnictwo nie ma własnego odpowiednika Wild Weasel, nie mówiąc o F-117. Niszczenie stacji radarowych niekierowanymi pociskami rakietowymi, przy dzisiejszych standardach zachodnich, byłoby tak prymitywną technologią, że jest to wręcz trudne do uwierzenia.
***
Justin Bronk z portalu RUSI.org (3) również zwraca uwagę na niezwykle słabą aktywność sowieckiego lotnictwa taktycznego podczas pierwszych dni konfliktu, zwłaszcza, jeśli uwzględni się dysproporcję sił. Jako jeden z możliwych powodów, autor sugeruje niewystarczającą ilość precyzyjnej amunicji, zwłaszcza kierowanych pocisków rakietowych. W połączeniu z brakiem podwieszanych zasobników umożliwiających wyszukiwanie i identyfikację celów, skazuje to lotnictwo taktyczne agresora na użycie mniej celnych i co za tym idzie mniej skutecznych bomb i pocisków niekierowanych. Brak wymienionych systemów uzbrojenia ma być jakoby wynikiem zużycia ich podczas działań w Syrii. Czyli, według tej hipotezy, sowieckie lotnictwo wysłane na Ukrainę jest pozbawione znacznej części swojego potencjału bojowego ze względu na braki w zaopatrzeniu. Kolejnym domniemanym powodem nieobecności sowieckich maszyn w powietrzu jest według Bronka brak koordynacji i komunikacji pomiędzy dowództwem sił powietrznych a operatorami rakietowych systemów przeciwlotniczych. Mówiąc wprost, samoloty wparcia pola walki takie jak Su-24, Su-25, Su-30, były używane bardzo sporadycznie ze względu na ryzyko zestrzelenia przez własne systemy OPL. Brzmi to tak niewiarygodnie, że mogłoby się wydawać całkowicie błędną interpretacją, ale spotkałem się z taką argumentacją w kilku niezależnych źródłach, więc być może jest coś na rzeczy.
Ciekawą kwestią jest też brak doniesień o obecności nad Ukrainą myśliwców piątej generacji Su-57 Felon. Pojawienie się tych maszyn, które weszły podobno do jednostek bojowych w 2020 roku, dałoby sowieckiemu lotnictwu dużą przewagę nad ukraińskimi myśliwcami. Nieużycie ich w tym konflikcie może świadczyć o tym, że maszyny te nie osiągnęły jednak gotowości bojowej, lub wręcz, wbrew doniesieniom z Syrii, są nadal w fazie prototypowej.
Podsumowując, z powyższych analiz wynikałoby, że inwazja na Ukrainę była przygotowana bez zapewnienia podstawowego elementu, jakim jest wsparcie lotnicze. Biorąc pod uwagę skalę przygotowań, znaczenie polityczne i ciężar gatunkowy konfliktu, jest to zjawisko z punktu widzenia sztuki wojennej całkowicie niezrozumiałe.